fot.Bruno Fidrych

Krzysztof Penderecki

Światowej sławy kompozytor, dyrygent, pedagog. Należy do grona najwybitniejszych i najbardziej cenionych na całym świecie osobowości nie tylko w dziedzinie muzyki, ale także szeroko pojętej kultury i sztuki. Laureat pięciu prestiżowych nagród Grammy, którego bogata i różnorodna muzyka od ponad pół wieku rozbrzmiewa na wszystkich kontynentach – przede wszystkim w Europie, obu Amerykach, Azji, a także w Australii. O randze twórcy świadczą liczne odznaczenia krajowe i zagraniczne oraz nagrody i tytuły przyznane artyście w różnych krajach całego globu, międzynarodowe festiwale i konkursy jego imienia, a przede wszystkim wykonania jego utworów przez wybitnych wirtuozów i czołowe orkiestry w najsłynniejszych salach koncertowych świata. Jest doktorem honoris causa kilkudziesięciu uniwersytetów, Członkiem Honorowym najważniejszych akademii artystycznych i naukowych, a także Honorowym Profesorem wielu prestiżowych uczelni artystycznych.

Przyszedł na świat w Dębicy 23 listopada 1933. Pochodzi z wielokulturowej rodziny o korzeniach polskich, niemieckich i ormiańskich. Od 1951 związany jest z Krakowem. Kompozycję zaczął studiować pod kierunkiem Franciszka Skołyszewskiego, który wywarł istotny wpływ na kształtowanie się osobowości kompozytorskiej przyszłego autora Pasji według świętego Łukasza, wprowadzając go w arkana sztuki kontrapunktu i muzycznej retoryki. Penderecki kontynuował naukę w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej (obecnie Akademia Muzyczna) w Krakowie pod kierunkiem Artura Malawskiego i Stanisława Wiechowicza. Kończąc studia pod koniec lat pięćdziesiątych kompozytor mimo „żelaznej kurtyny” odcinającej Polskę przez władze komunistyczne od wolnego świata poszukiwał inspiracji w twórczości klasyków XX wieku (Bartoka, Strawińskiego), a następnie w kierunkach, stylach i technikach kompozytorskich awangardy Europy Zachodniej (serializmie, punktualizmie, aleatoryzmie i nowej brzmieniowości).

W kwietniu 1959, na II Ogólnopolskim Konkursie dla Młodych Kompozytorów ZKP miał miejsce spektakularny debiut kompozytorski Pendereckiego. Niespełna dwudziestosześcioletni artysta uzyskał wówczas trzy pierwsze nagrody za Strofy, Emanacje i Psalmy Dawida. Sukces ten otworzył Pendereckiemu drogę w świat za „żelazną kurtynę”. Wykonanie Strof na Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień” wywołało żywy rezonans w środowisku muzycznym, zwłaszcza w kręgu zachodnioniemieckim. Rok 1960 przyniósł pierwsze zagraniczne wydania kompozycji Pendereckiego (H. Moeck-Verlag), a także zamówienie H. Stobla (Anaklasis) na festiwal muzyki nowej w Donaueschingen – mekce awangardy. Z początkiem lat 60. Krzysztof Penderecki stał się niekwestionowanym liderem polskiej awangardy muzycznej, a także jej najbardziej rozpoznawalną ikoną w świecie. Rozpoczął drogę twórczą od eksperymentowania brzmieniem instrumentów i głosów ludzkich. Powstałe w tym okresie Tren Ofiarom Hiroszimy, Anaklasis, Fonogrammi, Wymiary czasu i ciszy, De natura sonoris otworzyły nieznane dotąd horyzonty brzmieniowe stając się początkiem nowego stylu, kojarzonego przez krytykę zagraniczną z Polską Szkołą Kompozytorską, a w kraju określonego mianem sonoryzmu. Utwory te wzbudziły zainteresowanie wybitnych osobistości świata muzyki, co zaowocowało zamówieniami kolejnych kompozycji, zagranicznymi wykonaniami utworów, a młodemu twórcy przyniosło sławę, jako jednemu z najbardziej pomysłowych kompozytorów, poszukujących nowatorskich efektów brzmieniowych i nowych sposobów notacji. Penderecki szybko utrwalił wizerunek twórcy nowoczesnego. W 1961 na estradach światowych pojawia się Tren Ofiarom Hiroszimy – utwór, który stał się kolejnym laurem do światowej sławy polskiego kompozytora. Tren został nagrodzony w 1961 przez Tribune Internationale des Compositeurs UNESCO w Paryżu. Utwór ten uznawany za jedną z największych i najważniejszych kreacji muzycznych tamtych czasów, wszedł do klasyki muzyki awangardowej. Przełom lat 50. i 60. to także okres intensywnej działalności kompozytora związanej ze Studio Eksperymentalnym Polskiego Radia w Warszawie (Psalmus, Brygada śmierci, Aulodia, Ekechejria). W tym czasie powstaje również muzyka do kilkudziesięciu filmów animowanych, teatrów lalkowych, teatru dramatycznego, a także do filmów dokumentalnych i fabularnych.

Pasja św. Łukasza i wielkie formy wokalno-instrumentalne

Przełomowym utworem w twórczości Pendereckiego stała się Pasja według świętego Łukasza, która zajmuje w muzyce XX wieku szczególne miejsce. Z jednej strony jest dziełem na wskroś współczesnym, z drugiej – nawiązuje do wielkiej tradycji muzyki sakralnej w kulturze europejskiej. Penderecki sięgnął do formy i tekstu, których najwyższym przykładem były Pasje bachowskie. Pasja Pendereckiego została napisana na zamówienie Otto Tomka, kierownika redakcji muzycznej Westdeutscher Rundfunk w Kolonii dla uczczenia 700-lecia katedry w Münster. Jej pierwsze wykonanie 30 marca 1966 stało się światowym wydarzeniem artystycznym. Prawykonanie odniosło niezwykły sukces i stanowi punkt zwrotny w karierze kompozytora. Dzięki niemu Penderecki stał się najbardziej uznanym w świecie artystą od czasów Igora Strawińskiego. Prasa muzyczna całego świata szeroko wówczas pisała o Polaku, o sztuce i tradycjach kulturalnych kraju, z którego się wywodzi. Widoczna na rękopisie data ukończenia dzieła – 26 stycznia 1966 - miała także wymiar symboliczny, odnoszący się do jubileuszu Millenium Chrztu Polski przypadającego w czasach walczącej z Kościołem totalitarnej władzy komunistycznej. Tym monumentalnym dziełem Penderecki zapisał się w historii, jako pierwszy w byłym „bloku wschodnim” kompozytor, który miał odwagę podjąć tematykę sakralną. W 1966 artysta otrzymał za Pasję Grosser Kunstpreis des Landes Nordrhein-Westfalen.

Już z końcem lat 60. Penderecki ujawnił i utrwalił wizerunek wybitnego dramaturga. Niemal bezpośrednio po sukcesie Pasji, kompozytor otrzymał od Rolfa Liebermanna, pierwsze w swojej karierze zamówienie operowe. Penderecki podjął się napisania opery w dobie zanegowania przez awangardę tradycyjnego gatunku scenicznego. Zaproponował przeniesienie na scenę operową adaptacji powieści Aldousa Huxleya The Devils of Loudun. Na zamówienie hamburskiej opery powstały Diabły z Loudun. Prapremiera dzieła odbyła się w Hamburgu 20 czerwca 1969. Pierwsza opera Pendereckiego okazała się wielkim sukcesem. Wkrótce wystawiano ją później w niemal czterdziestu teatrach Europy i USA. W 1972 kompozytor otrzymał Grand Prix National du Disque Lyrique „Orphées d’Or” 1971, za najlepsze nagranie operowe dla Diabłów z Loudun. W 2012 roku dokonał rewizji opery. Powstała nowa partytura dzieła.

Kolejne wielkie dzieło Pendereckiego to Jutrznia, utwór będący wyrazem zainteresowań kompozytora kulturą prawosławia. Istotnym czynnikiem, który wpłynął na powstanie Jutrzni, stała się fascynacja artysty muzyką i językiem starocerkiewnym oraz korelacjami słownomuzycznymi liturgii prawosławnej. Pierwsza część kompozycji, Złożenie do grobu, została wykonana w katedrze w Altenbergu w 1970 roku. Część druga, Zmartwychwstanie, miała premierę rok później w katedrze w Münster.

Tego samego roku w nowojorskiej siedzibie ONZ odbył się koncert z okazji 25-lecia jej istnienia. Na zamówienie tej organizacji polski kompozytor napisał kolejne dzieło oratoryjne, Kosmogonię na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną. Premierę utworu uświetnili swą obecnością prezydenci, członkowie rodzin królewskich, i premierzy, a dzieło powszechnie okrzyknięto błyskotliwym i nadzwyczaj oryginalnym. Wystąpili Joanna Neal, Robert Nagy i Bernard Ładysz. Los Angeles Philharmonic Orchestra i Rutgers University Choir poprowadził Zubin Mehta.

Polskie Requiem i zwrot ku tradycji późnoromantycznej

Ważnym przełomem okazał się rok 1973, kiedy powstała I Symfonia. – dzieło, które podsumowuje okres awangardowych poszukiwań. W wieku 40 lat, będąc po doświadczeniach takich utworów orkiestrowych jak Emanacje, Fluorescencje, De natura sonoris I, De natura sonoris II, a także po doświadczeniu wielkich form wokalno-instrumentalnych: Pasji, Jutrzni, i opery Diabłów z Loudun, kompozytor stworzył pierwszy utwór w zakresie gatunku, który zajmie odtąd ważne miejsce w jego twórczości.

W drugiej połowie lat 70. zaznaczyły się w utworach Pendereckiego zmiany stylistyczne, charakteryzujące się zwrotem ku tradycji późnoromantycznej. W I Koncercie skrzypcowym Penderecki porzucił awangardowe środki sonorystyczne i zwrócił się w stronę tradycji. Napisał go dla skrzypka Isaaca Sterna, przedstawiciela tzw. rosyjskiej szkoły romantycznej. Światowa premiera I Koncertu skrzypcowego odbyła się w Bazylei w kwietniu 1977 roku, solistą był Isaak Stern.

Drugie dzieło operowe Pendereckiego, Raj utracony, określone jako sacra rappresentazione, oparte jest na starotestamentowej historii grzechu pierworodnego opisanej w eposie Johna Miltona. Utwór miał swą prapremierę w Lyric Opera of Chicago 29 listopada 1978 roku.

II Symfonia Wigilijna, ukończona siedem lat po pierwszej była już w pełni nawiązaniem do późnej tradycji XIX-wiecznego symfonizmu Brucknera, Mahlera, Szostakowicza, połączonym z wrażliwością i środkami wyrazowymi kompozytora, który przeszedł przez awangardę. W podobnym nurcie utrzymane są kolejne symfonie Pendereckiego: IV Symfonia Adagio z 1989 dedykowana Lorinowi Maazelowi, powstała w 1992 V Symfonia Koreańska poświęcona „słuchaczom Dalekiego Wschodu” i dojrzewająca w latach 1988-1995 III Symfonia komponowana na zamówienie Münchner Philharmoniker.

Kompozycje Pendereckiego komponowane w latach 80. ukazują istotny związek artysty z historią jego kraju (Te Deum, Polskie Requiem). Odnoszą się do określonych wydarzeń w dziejach polskiej historii, polskiego etosu narodowego i religijnego. Jedną z tych kompozycji jest Te Deum na głosy solowe, chór i orkiestrę, napisane w latach 1979/80 i dedykowane Ojcu Świętemu Janowi Pawłowi II. Penderecki ukończył utwór na trzy tygodnie przed „polskim sierpniem” 1980. Utwór ten jest nie tylko nawiązaniem do aktualnych wydarzeń społeczno-politycznych, ale również odnalezieniem własnej tożsamości narodowej w tradycji, spojrzeniem na los własnego narodu. W Te Deum kompozytor zawarł rozbudowany cytat hymnu Boże coś Polskę, ze znamiennymi słowami „Ojczyznę wolną racz nam zwrócić, Panie”, traktowanego przez lata zaborów jako narodowy hymn wyrażający pragnienie wolności. Zastosowany tekst stanowił jasny przekaz odnoszący się do zniewolonej przez komunistyczną władzę Polski, pełniąc funkcję „pokrzepienia serc”. Penderecki poprowadził prapremierę Te Deum w Asyżu latem 1980. W roku 1981 dzieło było wykonywane w Nowym Jorku, Berlinie, Warszawie i Paryżu.

W 1980 kompozytor rozpoczął pracę nad Polskim Requiem. To kolejne, po Kosmogonii, Jutrzni i Te Deum, ogniwo dzieł kantatowo-oratoryjnych, które zapoczątkowała Pasja, a zarazem jeden z najważniejszych i najdłużej pisanych utworów Pendereckiego. Krystalizacja dzieła w pełnym kształcie zajęła 26 lat, od skomponowanej na prośbę Lecha Wałęsy w 1980 Lacrimosy, przez Agnus Dei napisane w 1981 po śmierci Prymasa Tysiąclecia Stefana Wyszyńskiego, Dies Irae dedykowane Powstaniu Warszawskiemu i Recordare o. Maksymilianowi Kolbe, Libera me, Domine poświęcone Ofiarom Katynia, do zamykającej Chaconne in memoriam Giovanni Paolo II napisanej po śmierci Papieża Polaka w 2005 roku. Polskie Requiem po raz pierwszy zabrzmiało 28 września 1984 roku. Od czasu premiery to wielkie dzieło chóralne znajduje się na afiszach koncertowych filharmonii na całym świecie.

Powstanie trzeciej opery (Czarna maska) Pendereckiego wiąże się z zamówieniem Salzburger Festspiele z 1982. Kompozytor sięgnął do XX-wiecznego teatru ekspresjonistycznego, tworząc współczesną wizję tańca śmierci. Opera oparta na sztuce Gerharta Hauptmanna, była punktem kulminacyjnym Festiwalu w Salzburgu w 1986 roku. Zaraz po niej nastąpiły wykonania w Wiedniu, i amerykańska prezentacja, która miała miejsce w Operze Santa Fe, latem 1988.

Czwarta, ostatnia na chwilę obecną opera, Ubu Król (wg Alfreda Jarry'ego) ukończona została przez Pendereckiego latem 1991, jednak już w 1973 kompozytor powziął plany stworzenia tej opery komicznej, wprowadzającej słuchacza w świat muzycznej groteski i odwołań do opery buffo. Światowa premiera miała miejsce 6 lipca 1991 roku w Operze Monachijskiej. W każdej z oper kompozytor zestawia ze sobą wartości uniwersalne: dobro i zło, Boga i Szatana, serio i buffo. Dokonywane wybory tematów, tekstów i symboliczne przesłania niesione przez kolejne dzieła operowe określiły postawę kompozytora jako współczesnego twórcy poszukującego prawdy o człowieku i świecie.

Pieśń Cherubinów to po Jutrzni ponowny przejaw utwór zainteresowań kompozytora kulturą prawosławia. Napisany został w 1987 z okazji 60. urodzin Mścisława Rostropowicza. Kompozycja ta będąc wyrazem uznania dla nieprzeciętnej osobowości rosyjskiego przyjaciela, jest również przejawem stałej w twórczości Pendereckiego fascynacji kulturą prawosławia.

Czas syntezy: Credo i dzieła oratoryjno-symfoniczne

Koniec lat 90. w twórczości Pendereckiego to czas syntezy dotychczasowych doświadczeń. Powstały w tym czasie VII Symfonia Siedem bram Jerozolimy i Credo są nawiązaniem do tradycji kantatowo-oratoryjnej. Siedmioczęściowa VII Symfonia Siedem bram Jerozolimy jest monumentalnym dziełem na pięciu solistów, recytatora, trzy chóry mieszane i wielką orkiestrę symfoniczną. Ze względu na bogactwo środków kompozytorskich i rodzaj przesłania określana jest jako monumentalna kantata symfoniczna. Premiera tego utworu napisanego na 3000 lat Jerozolimy, odbyła się 9 stycznia 1997 roku w Jerozolimie. Credo jest w muzyce końca XX wieku utworem niezwykle ważnym. Niesie ze sobą uniwersalny charakter chrześcijańskiego wyznania wiary. To także utwór zajmujący szczególne miejsce w muzyce polskiej. Komponując tekst słowny kompozytor sięgnął po cytat wielkopostnej, polskiej pieśni Ludu, mój ludu oraz błagalnego śpiewu Któryś za nas cierpiał rany nawiązując do polskiej tradycji katolickiej. Prawykonanie Credo odbyło się w lipcu 1998 na Bach Festival w Eugene w stanie Oregon. Pierwsze europejskie wykonanie miało miejsce 5 października 1998 w Krakowie, w ramach Festiwalu Krzysztofa Pendereckiego. Rok później nagranie Credo dla wytwórni Hänssler otrzymało prestiżową nagrodę AFIM Indie Award.

W 1997 powstały dwa hymny napisane dla uczczenia jubileuszy miast – Hymn do św. Daniiła na 850-lecie Moskwy i Hymn do św. Wojciecha z okazji 1000-lecia Gdańska. Pierwszy należy do utworów Pendereckiego związanych w kulturą prawosławia, drugi przynależy do kręgu kultury słowiańskiej. Pomimo podobieństw obsady i okolicznościowego charakteru wyraźnie słyszalna jest w obu kompozycjach odrębność kulturowa. Światowe prawykonanie Hymnu do św. Daniiła odbyło się 4 października 1997 w Moskwie, zaś premiera Hymnu do św. Wojciecha miała miejsce zaledwie 2 tygodnie później, w Gdańsku.

W latach 90 kameralistyka ponownie zajęła ważne miejsce w twórczości Pendereckiego. Po powstałym w 1993 Kwartecie na klarnet i trio smyczkowe i II Sonacie na skrzypce z 1999 przyszedł czas na Sekstet. To utwór o nietypowej dla sekstetów obsadzie wykonawczej. Łącząc instrumenty smyczkowe, dęte i fortepian kompozytor uzyskał rozległą paletę możliwości kolorystycznych. 7 czerwca 2000 w Musikverein w Wiedniu, w prawykonaniu Sekstetu wzięli udział: Mścisław Rostropowicz, Yuri Bashmet, Dmitri Alexeev, Paul Meyer, Julian Rachlin, i Radovan Vlatković.

Wokalno-instrumentalna VIII Symfonia Pieśni przemijania jest wyrazem zachwytu nad pięknem natury i refleksją nad przemijaniem ludzkiego życia. To cykl 12 pieśni do tekstów niemieckich poetów, nawiązujący do mahlerowskiej, późnoromatycznej pieśni z orkiestrą. VIII Symfonia została napisana na zamówienie Rządu w Luksemburgu z okazji otwarcia nowej Sali Filharmonii- Josephine Charlotte Philharmonic Hall. 6 czerwca 2005 w Luksemburgu odbyła się prapremiera.

III Kwartet smyczkowy Kartki z nienapisanego dziennika został ukończony w 2008. Przedstawia zupełnie inny język dźwiękowy niż ten, którego kompozytor używał w pierwszych kwartetach smyczkowych, powstałych w latach 60. Miejsce sonorystycznych eksperymentów z instrumentami smyczkowymi zajęły tu tradycyjne środki, odwołujące się do Haydna, Beethovena, czy Bartóka. Prawykonanie utworu przez Shanghai Quartet odbyło się w listopadzie 2008, podczas festiwalu zorganizowanego w 75. rocznicę urodzin kompozytora. Niemal cztery lata później, w 2012 Münchener Kammerorchester zaprezentowała dedykowane Peterowi Hanser-Streckerowi, prezesowi wydawnictwa Schott, opracowanie III Kwartetu na orkiestrę smyczkową. Tak narodziła się Sinfonietta nr 3.

W Kadisz, ukończonym w 2009 Penderecki po raz kolejny po Brygadzie śmierci i oratorium oświęcimskim Dies irae podjął tragiczny temat zagłady. Utwór został skomponowany z okazji 65. rocznicy likwidacji łódzkiego getta i zadedykował go „Łódzkim Abramkom, którzy chcieli żyć. Polakom, którzy ratowali Żydów”. Kompozytor zbudował dramaturgię tego dzieła w oparciu o odmienne charaktery wyrazowe poszczególnych części zespolonych wspólnym tematem wprowadzając wybrane teksty z Księgi Daniela, Lamentacji Jeremiasza i przejmujące wiersze Abama Cytryna napisane w łódzkim getcie.

W 2010 kompozytor powrócił po wielu latach do dzieł wielkich mistrzów poezji polskiej. Pierwsze pieśni Pendereckiego do słów Leopolda Staffa: Cisza, Niebo w nocy, czy K. I. Gałczyńskiego Prośba o wyspy szczęśliwe powstały w połowie lat 50. Po pięćdziesięciu latach artysta ponownie sięgnął do dzieł poetów Młodej Polski, a także Mickiewicza, Norwida i Herberta komponując cykl pieśni Powiało na mnie morze snów … Pieśni zadumy i nostalgii, związanych z 200-leciem urodzin Chopina. Utwór ten jest nie tylko wyrazem upamiętnienia Roku Chopinowskiego, ale przede wszystkim hołdem artysty dla całej, wielkiej polskiej poezji. 14 stycznia 2011 w Warszawie miało miejsce prawykonanie utworu pod batutą Valery’ego Gergieva.

Ukończona przez kompozytora pod koniec 2012 Missa brevis jest jego jedynym wieloczęściowym utworem na chór a cappella. Stanowi syntezę stylu muzyki sakralnej Pendereckiego. Została skomponowana na zamówienie Bach-Archiv Leipzig z okazji jubileuszu 800-lecia kościoła i chóru św. Tomasza w Lipsku i tam odbyło się jej prawykonanie w styczniu 2013.

Rok później powstało Dies illa - utwór, który wpisuje się w ciąg wielkich dzieł oratoryjnych, ważnych w dorobku Pendereckiego, od Pasji według św. Łukasza poczynając. W porównaniu z Polskim Requiem, VII Symfonią czy Credo, Dies illa jest utworem skromniej operującym środkami muzycznymi, choć zestaw wykonawczy jest również olbrzymi (troje solistów, trzy chóry i orkiestra symfoniczna). Dies illa powstało z okazji obchodów 100. rocznicy wybuchu I wojny światowej i dedykowane jest jej ofiarom. Prawykonanie miało miejsce 9 listopada 2014 w bazylice Sacré-Coeur w Brukseli, na finałowym koncercie Thousand Voices for Peace. Nagranie tej kompozycji przyniosło artyście w 2017 kolejną nagrodę Grammy. W kategorii „Muzyka chóralna” nagrodzono album „Penderecki conducts Penderecki”, na którym znalazły się Dies illa, Hymn do św. Daniiła, Hymn do św. Wojciecha i Psalmy Dawida.

W 2015 Penderecki skomponował Psalm Domine quid multiplicati sunt z okazji 100 rocznicy ludobójstwa Ormian. Utwór ten na chór a cappella miał swoją premierę 26 maja 2015 w Carnegie Hall, a Hover State Chamber Choir poprowadziła Sona Hovahnnisyan.

Powstały w 2015 na zamówienie Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina dla uświetnienia inauguracji XVII Konkursu Chopinowskiego Polonez na orkiestrę symfoniczną stanowi, jak to określił kompozytor, rodzaj poematu symfonicznego na temat poloneza. Nuta polonezowa powraca w kilku różnych odsłonach brzmieniowych i oprawach instrumentalnych: jako dostojny krok taneczny (z fanfarami dodatkowej „bandy” instrumentów dętych) lub jako rytmiczny kontekst skrzypcowo-wiolonczelowego popisu solistycznego w części środkowej. Kalejdoskop tych wyrazowych zmian napędza melodyczna i kolorystyczna pomysłowość kompozytora.

Ostatnim, jak do tej pory utworem w cyklu symfonii Pendereckiego jest ukończona w 2016 i przeznaczona na baryton i orkiestrę VI Symfonia Pieśni chińskie. To ósma w dorobku kompozytora symfonia, która miała swoje prawykonanie w chińskim Guangzhou 24 września 2017, a później zabrzmiała 12 maja 2018 r. w Filharmonii Drezdeńskiej.

Dedykacje i zamówienia

Na przestrzeni całej twórczości Pendereckiego wyraźnie zaznacza się poszukiwanie ciekawych jakości brzmieniowych do wyrażania konkretnych myśli muzycznych i wytworzenia specyficznej aury brzmieniowej. Kompozytor wprowadził w awangardowych Fluorescencjach maszynę do pisania i syrenę alarmową, kołatkę w Jutrzni, okarynę w Przebudzeniu Jakuba i Raju utraconym, stworzone według własnego pomysłu tubafony w VII Symfonii, a VI Symfonii Pieśni chińskie dla wytworzenia orientalnego klimatu wprowadził erhu – chiński instrument ludowy.

W dotychczasowej twórczości Krzysztof Pendereckiego niezwykle ważny i stały jest nurt utworów o charakterze koncertującym, pisanych z myślą o wybitnych instrumentalistach. Już na początku kariery kompozytorskiej, w latach 60 Penderecki stworzył dla Heinza Holligera Capriccio na obój, a dla Siegfrieda Palma Sonatę na wiolonczelę i orkiestrę, I Koncert wiolonczelowy oraz Capriccio per Siegfried Palm. Kolejnymi utworami w tym nurcie były powstała w 1971 dla Felicji Blumental Partita na klawesyn, I Koncert skrzypcowy napisany dla Issaca Sterna w 1977 oraz Capriccio na tubę powstałe dla Zdzisława Piernika. II Koncert wiolonczelowy z 1982 rozpoczął serię dzieł stworzonych dla światowej sławy wiolonczelisty i serdecznego przyjaciela kompozytora – Mścisława Rostropowicza. Rok 1987 przyniósł Pendereckiemu nagrodę Grammy dla najlepszej kompozycji współczesnej za II Koncert wiolonczelowy. Temu sławnemu wiolonczeliście kompozytor poświęcił również Per Slava z 1986 i Largo na wiolonczelę i orkiestrę z 2003. Swój Koncert fletowy artysta napisał z myślą o Jean-Pierre Rampalu. Dla wybitnej skrzypaczki Anne Sophie Mutter Penderecki stworzył kilka dzieł: II Koncert skrzypcowy Metamorfozy z 1995, za który w 1998 otrzymał nagrodę Grammy, II Sonatę na skrzypce z 1999, La Follię z 2013. Wyrazem przyjaźni i uznania na Grigorija Żyslina jest napisana dla niego w 1984 Cadenza na altówkę. Dla wybitnego rosyjskiego altowiolisty Jurija Baszmeta powstała w 2006 Sarabanda na altówkę. W tym samym roku Penderecki ukończył pisane dla Borisa Pergamenschikowa Divertimento na wiolonczelę. Koncert na róg Winterreise został skomponowany w 2008 z myślą o Radovanie Vlatkoviću. Duo concertante na skrzypce i kontrabas Penderecki napisał w 2010 z myślą o wybitnym kontrabasiście Romanie Patkoló i Anne Sophie Mutter, a ukończone dwa lata później Concerto doppio dla Juliana Rachlina. 3 i 4 maja 2015 roku w ramach Musikfestspiele Saar w Niemczech odbyła się światowa premiera Concertino na trąbkę i orkiestrę, napisanego dla wirtuoza trąbki - Gabora Boldoczki.

Znamienne są również prestiżowe zamówienie płynące z całego świata, a także rocznice i wydarzenia z okazji których powstają kolejne kompozycje Pendereckiego. Głęboki humanizm kompozytora, któremu nie są obojętne losy człowieka przejawia się wielokrotnie poprzez odwołania w jego twórczości do ważnych w historii wydarzeń: tragedia nazistowskiego obozu zagłady w Oświęcimiu – oratorium Dies irae, mord w Katyniu – Libera me z Polskiego Requiem, bohaterom Warszawskiego Getta – Quid sum miser z Polskiego Requiem i Powstania Warszawskiego – Dies irae z Polskiego Requiem, wyboru Papieża Jana Pawła II – Te Deum, powstanie Solidarności i upadek komunizmu – Lacrimosa z Polskiego Requiem, 1000-lecie chrześcijaństwa w Polsce - Pasja, 200-lecie proklamowania Stanów Zjednoczonych – Raj utracony, 200-lecie ogłoszenia we Francji Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela – IV Symfonia Adagio, 100-lecie ludobójstwa Ormian – Psalm Domine quid multiplicati sunt, 50-lecie wyzwolenia Korei – V Symfonia, 25-rocznica powstania ONZ - Kosmogonia, 100-lecie wybuchu I wojny światowej – Dies illa. Kompozycje Pendereckiego pisane są także z myślą o znaczących jubileuszach: 700-lecie katedry w Münster – Pasja według św. Łukasza, 1200-lecie katedry w Salzburgu - Magnificat, 600-lecie Uniwersytetu Jagiellońskiego – Cantata in honorem Almae Matris Universitatis Iagellonicae sescentos abhinc annos fundatae, 3000 lat miasta Jerozolimy – VII Symfonia Siedem bram Jerozolimy, 850-lecie Moskwy – Hymn do św. Daniiła, 1000-lecie Gdańska – Hymn do św. Wojciecha.

Działalność koncertowa i pedagogiczna

Jako dyrygent Penderecki zadebiutował 17 października 1971 w Donaueschingen, wykonując swoje Anaklasis. Od tego czasu prowadzi ożywioną działalność dyrygencką, prowadząc rocznie kilkadziesiąt koncertów. O randze kompozytora świadczą również wykonania jego utworów przez najznakomitsze zespoły orkiestrowe świata, niejednokrotnie pod batutą samego kompozytora. Są to m.in.: Berliner Philharmoniker, Boston Symphony Orchestra, China National Symphony Orchestra, Cincinnati Symphony Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra, Jerusalem Symphony Orchestra, Kölner Rundfunk-Sinfonie Orchester, London Philharmonic Orchestra, Los Angeles Philharmonic Orchestra, Münchner Philharmoniker, New York Philharmonic, Orchestre National de France, ORF Radio Symphonie Orchester Wien, Südwestfunk-Orchester Baden-Baden, Wiener Philharmoniker, Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, Filharmonia Narodowa w Warszawie, Orkiestra Filharmonii Krakowskiej, Sinfonia Varsovia.

Przez lata Penderecki prowadził ożywioną działalność pedagogiczną, którą zapoczątkował prowadząc klasę kompozycji w krakowskiej PWSM w latach 1958-1966. Później wykładał w Folkwang-Hochschule für Musik w Essen oraz w Yale University w New Haven (1973-1978. W latach 1968-70 był stypendystą Deutscher Akademischer Austauschdienst w Berlinie. Przez długie lata był rektorem Krakowskiej Akademii Muzycznej, a następnie dyrektorem Filharmonii Krakowskiej. Ponadto Krzysztof Penderecki jest honorowym patronem konkursów i festiwali i innych wydarzeń artystycznych odbywających się na całym świecie, m. in.: Krzysztof Penderecki Festival in Armenia w Erewaniu, Międzynarodowy Festiwal im. Krzysztofa Pendereckiego – poziom 320 w Zabrzu, Konkurs Kompozytorski im. Krzysztofa Pendereckiego odbywający się w ramach Międzynarodowego Festiwalu Muzycznego SOPOT CLASSIC, Certamen Compositorum Internationale - Międzynarodowy Konkurs Kompozytorski im. Krzysztofa Pendereckiego ARBORETUM w Radomiu.

W 2018 roku, w 100. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości powstał Polonez zamówiony przez Narodowy Instytut Fryderyka Chopina oraz Fanfara dla Niepodległej, która zabrzmi 11 listopada 2018 w 11 prestiżowych salach koncertowych na świecie oraz na 11 estradach w Polsce. W roku 85. urodzin kompozytora wytwórnia Deutsche Grammophon wydała 2 płytowy album Hommage à Penderecki, na którym znalazły się utwory Krzysztofa Pendereckiego dedykowane Anne-Sophie Mutter w jej wykonaniu.

Działalność Krzysztofa Pendereckiego na przestrzeni ponad 60 lat przyniosła blisko 150 utworów zróżnicowanych w zakresie obsady, rozmiarów, technik kompozytorskich, gatunków, form i symbolicznego przesłania. Obejmuje utwory instrumentalne, wokalne i wokalno – instrumentalne. Dzieła te są artystycznym świadectwem czasów współczesnych. Wyrazem powszechnego uznania twórczości i osobowości artysty są również przyznawane mu na całym świecie nagrody i wyróżnienia. Jest doktorem honoris causa kilkudziesięciu najbardziej znaczących uczelni na świecie.

Twórczość Pendereckiego to z pewnością jedno z najbardziej imponujących osiągnięć na gruncie kultury polskiej i ogólnoświatowej. To wielki miłośnik drzew, architekt założenia parkowego w Lusławicach, pedagog, inicjator powstania Europejskiego Centrum Muzyki - międzynarodowego kampusu dedykowanego młodym artystom, wysokiej klasy przedsięwzięciom edukacyjnym, ale również znaczącego ośrodka dokumentacji dziedzictwa kulturowego muzyki XX wieku.

Tytuły, nagrody i wyróżnienia

Doktoraty Honoris Causa

Nagrody i wyróżnienia