Lusławickie arboretum

Arboretum Elżbiety i Krzysztofa Pendereckich w Lusławicach to wyjątkowa kolekcja dendrologiczna, która składa się przede wszystkim z 15-hektarowego parku ze zbiorem ponad 1 500 gatunków drzew i krzewów - unikalnych w skali Europy. Znajduje się tam również zabytkowy dwór z XVIII w. oraz sąsiadujący z nim XVI - wieczny Lamus, a także Mauzoleum Faustusa Socyna.

W XVI-XVII w. mieszkali tu bracia polscy, a w dwudziestoleciu międzywojennym z Lusławicami związał się wybitny malarz Jacek Malczewski. Od 1975 roku w dzieje tej miejscowości na trwale wpisał się Krzysztof Penderecki, komponując nadzwyczajne, botaniczne dzieło - rozległy park. Tworzenie arboretum trwało ponad 40 lat. To najdłużej powstająca kompozycja Artysty. Dzieło życia, symboliczna dziewiąta symfonia. W otoczeniu ukochanych przez Kompozytora drzew znajduje się odrestaurowany, XVIII-wieczny dwór wraz z zabytkowym lamusem oraz symboliczny grób Fausta Socyna. W Lusławicach zmaterializowało się jedno z największych marzeń Twórcy – Europejskie Centrum Muzyki. Instytucja ta wraz z niezwykłym arboretum są swoistym domknięciem cyklu ośmiu symfonii w katalogu dzieł Kompozytora. To dzieło wciąż trwa.

"Sadzenie drzew to moje stałe, ulubione zajęcie. Bez tego nie znalazłbym równowagi. Drzewa zostaną."
Krzysztof Penderecki 1933-2020

HISTORIA

Lusławice - świadek ariańskiej historii
Lusławice to mała wioska w województwie małopolskim, w gminie Zakliczyn, leżąca nad Dunajcem. Miejsce to jest niezwykłe ze względu na malownicze położenie, instytucje, które działały tu od wieków oraz wybitnych ludzi przebywających w okolicy. W średniowieczu tereny te wchodziły w skład dóbr rodu Melsztyńskich, którzy swoje nazwisko wywodzą od widocznego z Lusławic zamku Melsztyn. Miejscowość odegrała wyjątkową rolę w XVI i XVII wieku, stając się ważnym ośrodkiem aktywności braci polskich. Ten etap dziejów Lusławic wiąże się z rodziną Taszyckich i Błońskich – ówczesnych właścicieli wsi, którzy przyjęli wyznanie augsburskie, z czasem skłaniając się ku bardziej radykalnej formie wiary zwanej arianizmem. W Polsce, arianie znani byli pod nazwą braci polskich lub socynian, od nazwiska jednego z przywódców, Fausta Socyna. Ok. 1560 roku arianie zostali sprowadzeni przez właścicieli Lusławic na ich ziemie. W dziesięć lat później powstało tu słynne w całej Europie Środkowej ariańskie gimnazjum. Tutaj odbywały się zjazdy i synody ariańskie. Z czasem została też założona w Lusławicach oficyna drukarska, pozwalająca popularyzować doktrynę arianizmu. Najprawdopodobniej drukarnia początkowo mieściła się na jednej z wysp położonych pośrodku koryta rzeki Dunajec. Następnie umiejscowiono ją w istniejącym do dzisiaj lamusie, który mieścił na parterze drukarnię, a na piętrze mieszkanie (najprawdopodobniej mieszkał tam jakiś czas Faustyn Socyn).

Lamus
Zdaniem specjalistów, lamus lusławicki posiada cechy typowe dla formy architektonicznej zboru ariańskiego: plan zbliżony do kwadratu, wysokość 2-kondygnacyjna, podpiwniczony, dach czterospadowy, wejście obramowane wtórną, drewniana opaską, ozdobnie wycięte nadproże, sklepienie kolebkowe wnętrza na parterze. Lokalizacja lamusa na wysokiej skarpie może sugerować starsze datowanie niż koniec XVI w. Można uznać go za średniowieczną wieżę refugialno-mieszkalną, które często wykorzystywano jako zbory ariańskie. Być może w XVI w. obiekt został przebudowany. Aby właściwie zinterpretować i wydatować lusławicki lamus konieczne będą badania archeologiczno-architektoniczne.

Mauzoleum Fausta Socyna
Faustyn Socyn to wybitna postać w historii myśli religijnej i polityczno-społecznej nowożytnej Rzeczypospolitej, a nawet całej Europy. Kiedy przybył z Włoch do Krakowa w 1579 roku, był już znanym w całej Europie wolnomyślicielem i autorem licznych traktatów, wybitnym teologiem unitariańskim i głównym ideologiem reformacyjnego ruchu braci polskich. W Lusławicach spędził ostatnie sześć lat życia. Zmarł w 1604 roku. Pochowany został na miejscowym cmentarzu ariańskim, na skraju podworskiego parku, ale jego rób przeszedł burzliwe dzieje, aż został całkowicie zniszczony przez chłopów, a kości wykopano i wrzucono do Dunajca. Dziś czasy reformacji przypomina lamus dworski, który był niegdyś zborem i symboliczny, pusty już grobowiec Fausta Socyna z lat 30-tych
XX w., kiedy to unitarianie amerykańscy ufundowali na terenie parku lusławickiego mauzoleum według projektu prof. Adolfa Szyszko-Bohusza z wykorzystaniem elementów zniszczonego nagrobka.

Dwór
Jest to typowy dwór z końca XVIII w. z gankiem i podjazdem. W dzieje tego miejsca wpisał się słynny malarz – Jacek Malczewski, który mieszkał w lusławickim dworze w latach 20-tych XX wieku. Zakochany w okolicy, urządził w parku swoją pracownię. Często portretował tutejszy dwór i pejzaże, a także – wzorem pozytywistów – założył szkółkę malarską dla miejscowej uzdolnionej młodzieży. Ostatnimi przedwojennymi właścicielami dworu byli Adolf i Maria Vayhingerowie, którzy objęli go w 1933 roku. Kontynuując szlachetne pedagogiczne tradycje Lusławic, prowadzili tu podczas okupacji tajne nauczanie dla miejscowych dzieci. Krzysztof Penderecki zakupił posiadłość w 1975 roku. Oficyna została odbudowana według projektu kompozytora, a dwór odzyskał dawną świetność. Sztuka zawsze odwiedzała lusławicki dwór. Nowi gospodarze, począwszy od 1980 roku zorganizowali tu trzy prywatne festiwale. Dwór stał się enklawą kultury. Przybywali tu liczni artyści zaprzyjaźnieni z kompozytorem. We dworze odbywały się koncerty kameralne.

Arboretum – dendrologiczna kompozycja
Prace remontowe rozpoczęto już w 1975 roku, a pierwsze nasadzenia w 1976 roku. Penderecki postanowił prześwietlić stary drzewostan na tyle, aby stworzyć osie widokowe. Przed dworem ocalały resztki starodrzewu. Artysta zastał tu wiekowe klony, jesiony, olchy oraz aleję wiodącą do grobu Socyna, obsadzoną grabami. Uwagę kompozytora zwrócił także tulipanowiec stojący blisko dworu, posadzony w latach 30-tych przez któregoś z poprzednich właścicieli: Adolfa Vayhingera lub jego syna Stanisława.
Stary park liczył niecałe 2 ha i kończył się na brzegu skarpy. Pierwsze drzewa kompozytor zasadził już w 1976 roku. Dzisiejszy park to ponad 2 tysiące gatunków drzew i krzewów oraz bogata kolekcja iglaków. Samo lusławickie pinetum liczy około 600 gatunków. W arboretum rosną rzadkie, egzotyczne okazy, m. in. Sosna żółta (Pinus ponderosa), Cyprysik nutkajski (Pendula), Jodła koreańska (Abies koreana) i jej odmiany, japońska Sosna drobnokwiatowa (Pinus parviflora), Korkowiec amurski (Phellodendron amurense), Modrzew japoński (Larix kaempferi), Chińska topola (Populus simonii), Miłorząb chiński (Ginkgo biloba). Z Ameryki Północnej pochodzą m. in.: mamutowiec olbrzymi (Sequoiadendron giganteum), Kanadyjski klon cukrowy (Acer saccharum) oraz Kielichowiec plenny (Calycanthus fertilis) odmiana lusławicka, nie spotykana poza Lusławicami. Trzy egzemplarze zostały posadzone w lusławickim parku w 1982. Ciekawym okazem jest również chińska paulownia – egzotyczne drzewo, jedno z tych, które nie powinny rosnąć w naszym klimacie. Egzotycznym, mało znanym gatunkiem znajdującym się w kolekcji lusławickiej jest heptacodium chińskie (Heptacodium muconioides) drzewo naturalnie występujące w Chinach i tam zagrożone wymarciem. Oprócz osi widokowych i kompozycji roślinnych mamy tutaj też nawiązania do ogrodów orientalnych, a także gmachów secesji (w tym stylu został wystawiony pawilon muzyczny).

Stary park - ogród włoski i japoński
Za dworem w północnej części parku znajduje się ogród włoski o tarasowym ukształtowaniu, nad którym rozpościera swoje konary sędziwy, liczący około 250 lat dąb – najstarsze drzewo lusławickiego arboretum. W tej części parku okazale prezentuje się labirynt ukształtowany z odpowiednio przyciętych grabów. Obok ogrodów włoskich rozciąga się aleja niezwykle dekoracyjnych Tulipanowców amerykańskich (Liliodendron tulipifera). To jedno z ulubionych drzew Krzysztofa Pendereckiego. Poniżej skarpy, między stawami rozpościera się ogród japoński z drewnianym, czerwonym mostkiem.

Nowy park
Został założony znacznie później. Centralnym punktem nowej części parku jest okazały labirynt. Powstał z nasadzenia 14 tysięcy grabów. W linii prostej ma ponad 3 km ścieżek. Labirynt ten jest młodszy i większy od tego, znajdującego się w ogrodzie włoskim. Powstał na planie wzoru odnalezionego przez kompozytora w starej książce o labiryntach. Wzór ten wyryto na kamiennej posadzce XIII-wiecznego kościoła we Francji. W nowej części parku znajduje się 100 metasekwoi, ogród tujowy oraz aleja 132 dębów, posadzona przez kompozytora z okazji narodzin wnuczki Marysi. Stworzenie arboretum, botanicznego dzieła, trwało ponad 40 lat. To najdłużej powstająca kompozycja Pendereckiego. Zawiera niezwykłe okazy, ale przede wszystkim przyciąga oryginalnym zestawem i układem roślin. Kompozytor stworzył tu swoje miejsce na świecie, swój azyl.

ZWIEDZANIE

Od lipca 2020 roku możliwe jest zwiedzanie znajdującego się w Lusławicach unikatowego Arboretum Elżbiety i Krzysztofa Pendereckich. Spacer z przewodnikiem stanowi część zorganizowanego zwiedzania stałej Ekspozycji multimedialnej „KRZYSZTOF PENDERECKI - DZIEDZICTWO POLSKIEJ MUZYKI XX I XXI WIEKU” mieszczącej się w Europejskim Centrum Muzyki.

Informacje organizacyjne

W Europejskim Centrum Muzyki znajduje się kawiarnia czynna w godzinach 13:45-18:00.
Na miejscu znajduje się też obszerny parking dla samochodów osobowych i autokarów.
Dokładny adres CENTRUM: Lusławice 250, 32-840 Zakliczyn, GPS: 49°51’19.94″N 20°49’44.64″E
Ze względu na sytuację epidemiczną, przed rozpoczęciem zwiedzania prosimy o wypełnienie oświadczenia o stanie zdrowia i przekazanie go przewodnikowi. Złożenie oświadczenia jest warunkiem udziału w zwiedzaniu. Jednorazowo w zwiedzaniu może wziąć udział grupa nie większa niż 40 osób. Osoby biorące udział w zwiedzaniu są zobowiązane do zasłaniania ust i nosa, a także do zapoznania się z Regulaminem Zwiedzania.

Informacje dla osób z niepełnosprawnościami


• niepełnosprawność ruchu
Trasa Zwiedzania Arboretum prowadzi głównie ścieżkami o szutrowej nawierzchni oraz trawnikiem. Jeżeli poruszasz się na wózku lub masz inne problemy z poruszaniem się, skontaktuj się z nami. Aby zorganizować pomoc asystenta, prosimy o wiadomość na 7 dni przed planowaną wizytą.

• niepełnosprawność słuchu
W zwiedzaniu nie będzie uczestniczył tłumacz Polskiego Języka Migowego. Jeżeli planujesz odwiedzić nas z grupą osób z dysfunkcjami słuchu, skontaktuj się z koordynatorem dostępności Centrum.

• niepełnosprawność wzroku
Jeżeli jesteś osobą z niepełnosprawnością wzroku możesz skorzystać z pomocy asystenta - w tym celu prosimy o kontakt z koordynatorami dostępności na 7 dni przed planowaną wizytą.
W zakładce Dostępność Centrum znajdziesz kontakty do koordynatorów dostępności, opis otoczenia i samego obiektu Centrum.

BILETY

GODZINY ZWIEDZANIA:

sobota - niedziela: 14:00 - 16:00

Harmonogram zwiedzania zorganizowanego (pakiet Ekspozycja i Arboretum):

14.00-15.00 Arboretum - spacer z przewodnikiem
15.00-16.00 Ekspozycja - zwiedzanie

zwiedzanie Ekspozycji:
możliwość indywidualnych wejść w godzinach: 14.00-16.00

CENNIK:

Zwiedzanie zorganizowane (pakiet Ekspozycja i Arboretum):
Normalny: 25 PLN
Ulgowy*: 15 PLN
Grupowy: 15 PLN (od 10 osób)

Zwiedzanie Ekspozycji:
Normalny: 15 PLN
Ulgowy*: 10 PLN
Grupowy: 10 PLN (od 10 osób)

REGULAMIN

W związku z ograniczeniami spowodowanymi przez COVID 19 zapoznaj się z regulaminami wydarzeń organizowanych w CENTRUM oraz pobierz obowiązkowe oświadczenie o stanie zdrowia, które należy uzupełnić przed każdym wejściem na teren CENTRUM I ARBORETUM.

1. WARUNKI UCZESTNICTWA W WYDARZENIACH KULTURALNYCH ORGANIZOWANYCH PRZEZ EUROPEJSKIE CENTRUM MUZYKI KRZYSZTOFA PENDERECKIEGO W BUDYNKU CENTRUM I ARBORETUM PODCZAS TRWANIA EPIDEMII WIRUSA SARS-CoV-2

2. OBOWIĄZKOWE oświadczenie o stanie zdrowia

3. OŚWIADCZENIE RODZICA/OPIEKUNA O STANIE ZDROWIA DZIECKA